BİLSEMDE GÖREV YAPAN ÖĞRETMENLERİN 2 KERE ÖZEL ÖĞRENCİLERİN TANILANMASI, SOSYO DUYGUSAL GELİŞİMLERİ VE AKADEMİK GELİŞİMLERİ SÜRECİNE İLİŞKİN KARŞILAŞILAN SORUNLAR VE ÇÖZÜM ÖNERİLERİNİN İNCELENMESİ ÇALIŞTAYI BULGULARI
Tablo-1 İki Kere Özel Öğrencilerin Tanılanmasına Sürecin Karşılaşılan Sorunlar
| Frekans | |
| Okul öncesi ve ilkokul öğretmenlerinin özel yetenek ve iki kere özel öğrenci farkındalığı konusunda bilgi yetersizliği | 10 |
| Ailelerin iki kere özel bireyler konusunda bilgi yetersizliği | 7 |
| Tanılamada uygun ölçme değerlendirme araçlarının olmaması | 6 |
| Yetersizliğin üstün yeteneği veya üstün yeteneğin yetersizliği maskelemesi | 6 |
| Ailenin çocuğunun ikinci olarak etiketlenmesini istememesi | 5 |
| Okulların BİLSEME öğrenci gönderme sürecinde % 20 kotanın bulunması | 2 |
| Ailelerin, çocuklarını yeterince tanımaması | 2 |
| BİLSEM-RAM -E Okul’un bütüncül bir sistem olmaması | 2 |
| İki kere özel çocuklar ile ilgili akademik, pedagojik uygulamalı eğitim eksikliği | 2 |
| Tanılamada eşik puan değerinin iki kere özel öğrenciler için uygun olmaması | 1 |
| BİLSEM’lerde öğrencilerin yetersizliğinin gizlenmesi | 1 |
| Mevzuatta iki kere özel öğrencilerin yer almaması | 1 |
| Öğrenci bilgilerinin öğretmenler tarafından görülememesi | 1 |
| Öğrencilerde bireysel farkındalığının artırılması | 1 |
| Öğretmenlerin işbirliği içinde çalışmaması | 1 |
| BİLSEM’lerde öğrenciyle geçirilen sürenin az olması | 1 |
| Sayısal yeteneğin öne çıkıp sözel yeteneğin göz ardı edilmesi | 1 |
| Tanılama sürecinde DEHB’li öğrencilerin dezavantajlı olması | 1 |
| Tıbbi ve eğitsel tanılama arasındaki koordinasyon eksikliği | 1 |
| Tanılama ve yönlendirme süreçlerinde bölgesel imkân farklılıkları | 1 |
| Sınıfların kalabalık olması | 1 |
Tanılama sürecinde karşılaşılan temel sorunların okul öncesi ve ilkokul öğretmenleri ile ailelerin iki kere özel öğrenciler konusundaki farkındalığının yetersiz olduğu, üstün yeteneğin yetersizliği veya yetersizliğin üstün yeteneği gizlemesi durumunun tanılamayı zorlaştırdığı, uygun ölçme ve değerlendirme araçlarının yokluğu ve mevcut eşik puan sisteminin bu öğrencilere uygun olmadığı, BİLSEM, RAM ve e-Okul arasında bütüncül bir sistemin olmaması ve öğrenci göndermedeki %20 kotasının sorun oluşturduğu tespit edilmiştir. Bu bulguların ışığında tanılamada temel sorunların bilgi eksiliği, maskeleme ve bütüncül sistemlerin oluşturulmaması olduğu görülmektedir.
Tablo-2 İki Kere Özel Öğrencilerin Tanılanmasına Sürecin Karşılaşılan Sorunlara İlişkin Çözüm Önerileri
| Frekans | |
| Farkındalık eğitimlerinin verilmesi | 10 |
| iki kere farklı öğrenciler için uygun ölçme değerlendirme araçları geliştirilmeli (çoklu değerlendirme, sözsüz zeka vb.) | 8 |
| Bilsem aday gösterme sürecinde iki kere özel öğrencilerle ilgili bilgilendirme yapılmalı | 4 |
| Çok Boyutlu ve Sürekli Tanılama Modelinin Uygulanmalı | 3 |
| Öğretmen-Bilsem-Ram-Aile İşbirliği güçlendirilmeli | 3 |
| Tarama hizmetinin yapılması | 2 |
| Grup taramalarda alternatif değerlendirme araçları kullanılmalı | 2 |
| Kamu spotu yapılmalı | 2 |
| Ram-E Bilsem ortak modül hazırlanmalı | 2 |
| Eşik değerin tanılama 1 ve 2 basamakta 10 puan geri çekilmeli | 1 |
| Mevzuat revize edilmeli | 1 |
| Öğrenci farkındalığının artırılması konusunda etkinlikler yapılmalı | 1 |
| Mentörlük yapılmalı | 1 |
| Etiketlemeden kaçınan velilerle daha sık görüşmeler yapılmalı | 1 |
| Bilsemlerde ders saati artırılmalı | 1 |
| İki kere özellerle ilgili klavuz hazırlanmalı | 1 |
| Tanılamada ek süre verilmeli ayrı bir yerde yapılmalı | 1 |
| Bu öğrencileri %20 kotanın dışında değerlendirilmeli | 1 |
| Okul -bilsem-ram ortak toplantılar yapılmalı | 1 |
| Gözlem ve Performans Odaklı hareket edilmeli | 1 |
| Disiplinlerarası Tanılama Ekipleri oluşturulmalı | 1 |
| Ebeveyn danışmanlık hizmeti verilmeli | 1 |
| Aynı standartlarda tanılama hizmeti sunulmalı | 1 |
| Tanı kılavuzları uygulama esaslı hazırlanmalı | 1 |
| İki kere özel” alanında uzmanlaşmış bir gezici uzman ekibi oluşturulmalı | 1 |
Tanılamada karşılaşılan sorunlara yönelik olarak çözüm önerileri; genel olarak çözüm farkındalık eğitimleri düzenlemek, çoklu değerlendirme yaklaşımlarını benimsemek ve sistemlerin bir birine entegre edilmesidir. Öğretmen ve ailelere yönelik kapsamlı farkındalık eğitimleri düzenlenmeli, çoklu değerlendirme, sözsüz zeka testleri ve performans odaklı araçlar geliştirilmeli ve eşik değerin tekrar ele alınması, %20 kotasının bu öğrenciler için esnetilmesi ve kurumlar arası ortak bir modül oluşturulmalıdır.
Tablo-3 İki Kere Özel Öğrencilerin Sosyo-Duygusal Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlar
| Frekans | |
| Uyum sorunu | 3 |
| Öğrencilerin her konuda başarılı olduğu düşünülmesine ve okul olarak desteklenmemesi | 2 |
| Öğrencilerin aşırı özgüven ya da güvensizlik duygusu arkadaşları ile iletişimini zorlaştırmakta | 2 |
| İki kere özel öğrencilerin akran zorbalığı yaşaması | 2 |
| Sosyal ipuçlarını anlayamama | 2 |
| Özel yetenek ve yetersizlik durumu nedeniyle kimlik karmaşası | 2 |
| Kaygı ve yalnızlık yaşama | 2 |
| Özel durumundan dolayı kendini kötü hissetme | 2 |
| Düşük benlik saygısı ve kendini kabullenme sorunları | 2 |
| Aşırı duyarlılık ve motivasyon | 2 |
| Arkadaşlık ilişkileri başlatma, sürdürme ve gerektiğinde sonlandırmada zorlanma | 1 |
| İletişim başlatmada ve sürdürmede zorluk | 1 |
| Kaynaşmaları ve sosyalleşmeleri konusunda grup çalışmalarının yeterince yapılmaması | 1 |
| Engeli olan öğrencilerin grup etkinliklerine katılmak istememeleri | 1 |
| Güçlü yönlerinin öne çıkarılması konusunda yeterli çalışma yapılmaması | 1 |
| Zayıf yönlerinin desteklenmemesi | 1 |
| Sınıf içi sosyal kabul konusunda öğretmenlerin öğrencilerle iletişime geçmemesi | 1 |
| Okullarda erişebilirlik sorunlarının öğrenciyi olumsuz etkilemesi | 1 |
| İki kere özel öğrencilerin desteklenmemesi nedeniyle devamsızlık yapma | 1 |
| Veli’nin iki kere özel durumu olan çocuğun dezavantajlı olan durumunu kabullenmemesi | 1 |
| Kurallara uymada sorun | 1 |
| Dışlanma | 1 |
| Sosyal izolasyon ve yanlış anlaşılma | 1 |
| Empati eksikliği | 1 |
Sosyo duygusal gelişim sürecinde karşılaşılan temel sorunlarla ilgili olarak; öğrencilerde kimlik karmaşası, düşük benlik saygısı, kaygı, yalnızlık ve dışlanma gibi durumlar gözlemlenmekte ve akran zorbalığı, sosyal ipuçlarını anlamada zorluk ve arkadaşlık ilişkilerini başlatıp sürdürmede yaşanan aksaklıklar ön plandadır. Güçlü yönlerin öne çıkarılmaması ve öğrencilerin her konuda başarılı olmasının beklenmesi bu öğrencilerde baskı yaratmaktadır. Bu bulguların ışığında sosyo duygusal gelişimde temel sorunların psikolojik, sosyal uyum ve destek eksikliği başlıklarında olduğu görülmektedir.
Tablo-4 İki Kere Özel Öğrencilerin Sosyo-Duygusal Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlara Yönelik Çözüm Önerileri
| Frekans | |
| Aile ve öğrenci psikoeğitim programlarının uygulanmalı | 5 |
| Aile desteğinin alınmalı | 3 |
| Sezgisel duygusal sosyal gelişebilme ekstra etkinlikler yapılmalı | 3 |
| Genel ders müfredatları iki kere farklılıkların özellikleri dikkate alınarak hazırlanmalı | 2 |
| Ergoterapi duyu bütünleme çalışmaları yapılmalı | 2 |
| Öğrencinin güçlü yönlerinin öne çıkarılmalı | 2 |
| Rehberlik servisleri akran zorbalığı çalışmaları yapmalı | 2 |
| Empati ve duygu tanıma çalışmaları yapılmalı | 2 |
| Etkinliklerin içerik-süreç-ürün boyutlarında öğrencilerin özellikleri dikkate alınarak plan yapılmalı | 1 |
| Ram-ebilsem-ortak modül geliştirilmeli | 1 |
| Uyum süreci için basit checklistler oluşturulmalı | 1 |
| E bilsem-e okul-e rehberlik birleştirilmeli | 1 |
| Grup etkinlikleri artırılmalı | 1 |
| Öğrenciler arası iletişim artırılmalı | 1 |
| Öğrenci katılımıyla sınıf kurallarının oluşturulmalı | 1 |
| Rol model olma-mentörlük yapılmalı | 1 |
| Mezun buluşmaları yapılmalı | 1 |
| Öğrencilere psikolojik destek verilmeli | 1 |
| Öğretmen eğitimleri düzenlenmeli | 1 |
| Aile eğitimleri düzenlenmeli | 1 |
| Yeteneğe dayalı mentörlük yapılmalı | 1 |
| Yüksek ilgi alanlarına odaklanılmalı | 1 |
| Övgü kuralı uygulanmalı | 1 |
| Duygusal düzenleme ve sosyal beceri eğitimi yapılmalı | 1 |
| Destekleyici akran grupları oluşturulmalı | 1 |
| Esnek öğrenme ortamları sağlanmalı | 1 |
| Tutarlı disiplin ve beklentiler oluşturulmalı | 1 |
Çözüm önerileri olarak hem aileler hem de öğrenciler için psikoeğitim programları ve sosyal beceri eğitimleri uygulanmalı, akran zorbalığına yönelik çalışmalar yapılmalı ve öğrenciler için mentörlük sistemleri kurulmalıdır. Ayrıca müfredatın duygusal ve sosyal gelişimleri destekleyecek şekilde, ergoterapi ve duyu bütünleme çalışmalarını da içerecek şekilde düzenlenmesi gereklidir. Genel olarak çözüm, psiko eğitim, rehberlik hizmetleri ve esnek bir müfredat oluşturma çalışmalarının yapılmasıdır.
Tablo-5 İki Kere Özel Öğrencilerin Akademik Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlar
| Frekans | |
| Yüksek zekaya rağmen yeterli performansı gösterememesi | 3 |
| Yüksek standartlar/hedefler olması | 2 |
| Dezavantajı nedeniyle potansiyelinin fark edilememesi | 2 |
| Ölçme değerlendirmenin öğrencinin dezavantajı düşünülmeden yapılması | 1 |
| Etkinliklerin zenginleştirilmemesi, farklılaştırılmaması | 1 |
| Bireysel çalışmak isteyen öğrencilerin grup çalışmalarına zorlanması | 1 |
| Farklılıkların zamanında tespit edilmemesi | 1 |
| Sosyal etkileşimin zayıf olması | 1 |
| Farklılaştırılmış eğitim eksikliği | 1 |
| Disiplinler arası yönlendirme eksikliği | 1 |
| İstikrarsızlık ve motivasyon kaybı | 1 |
Akademik gelişim sürecinde karşılaşılan temel sorunlarla ilgili olarak; yüksek zekaya rağmen yeterli performansın gösterilememesi ve farklılaştırılmış eğitim eksikliği vardır. İstikrarsızlık, yüksek hedeflerin yarattığı baskı ve öğrencinin dezavantajı düşünülmeden yapılan değerlendirmeler motivasyonu etkilemektedir. Bu bulguların ışığında akademik gelişimde temel sorunların performans-potansiyel çatışması, motivasyon kaybı başlıklarında olduğu görülmektedir.
Tablo-6 İki Kere Özel Öğrencilerin Akademik Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlara Yönelik Çözüm Önerileri
| Frekans | |
| Öğretmen ve aile eğitim programları hazırlanmalı | 3 |
| Mentörlük yapılmalı | 2 |
| Okul dışı destek eğitim programlarına yönlendirme yapılmalı | 2 |
| Müfredatın (içerik,süreç,ürün,ortam)öğrenci profiline göre düzenlenmeli | 1 |
| Öğrencilerin farklı alanlarda kendini ifade etmesine fırsat verilmeli | 1 |
| Özel yetenekli öğrencilere pozitif ayrımcılık tanınmalı | 1 |
| İkinci engel durumuna yönelik destek eğitim verilmeli | 1 |
| Psikoeğitim programları hazırlanmalı | 1 |
| Erken tanılama yapılmalı | 1 |
| BYF’den ÖYG’ye ÖYG’den projeye geçiş sürecinde öğrencilerin doğru yönlendirilmeli | 1 |
| Hem güçlü yönleri beslemeli hem de zayıf yönleri desteklemeli | 1 |
| Öğrencinin öğrenme yöntemini ve değerlendirme şeklini seçmesine izin verilmeli | 1 |
| Öğrencinin güçlü yanından yararlanarak zorluklarını aşmaları sağlanmalı | 1 |
| Grup çalışmaları ve akran desteği | 1 |
| Müfredatın zenginleştirilmesi | 1 |
| Farklı ilgi alanlarına yönelik ortamların hazırlanması | 1 |
Müfredatın öğrenci profiline göre zenginleştirilmesi ve öğrencinin güçlü yanlarından yararlanarak zorlukları aşmasının sağlanmalı, öğrencinin öğrenme yöntemini ve değerlendirme şeklini seçmesine izin verilmeli, erken tanılama ile doğru branşlara yönlendirme yapılmalıdır. Genel olarak bireyselleştirilmiş bir yaklaşım benimsenmeli ve erken yönlendirmelere yer verilmelidir.
Tablo-7 İki Kere Özel Öğrencilerin Kariyer Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlar
| Frekans | |
| Uygun olmayan kariyer baskısı yapılması | 3 |
| İki kere farklılığın kariyer yolunda engel teşkil etmesi | 2 |
| Kariyer planlama yapılmaması | 1 |
| Çoklu potansiyelin kariyer zemininde zorluklara neden olması | 1 |
| Gelecek ve meslek kaygısı | 1 |
Aile veya çevre tarafından yapılan, uygun olmayan kariyer baskısı ve gelecek kaygısı vardır. Çoklu potansiyel yönetilememekte ve kariyer planlamasının yapılmamaktadır. Öğrencilerin kariyer gelişim sürecinde baskı ve kaygı ile planlama eksikliği göze çarpmaktadır.
Tablo-8 İki Kere Özel Öğrencilerin Kariyer Gelişim Sürecinde Karşılaşılan Sorunlara Yönelik Çözüm Önerileri
| Frekans | |
| Kariyer danışmanlığı verilmeli | 2 |
| Kendilerini geliştirmelerini ve uygun fırsatlar sunulmalı | 2 |
| Üst düzey meslek gruplarında işe alımda öncelik tanınmalı | 1 |
| Üniversite takip sistemi ve ek puan verilmeli | 1 |
| Üniversitelerin kapıları üstün yetenekli öğrencilere açık olmalı | 1 |
| Kariyer gelişimine göre gözlem formları hazırlanmalı | 1 |
Uzmanlar tarafından kariyer danışmanlığı verilmeli ve öğrencinin gelişimine uygun gözlem formları hazırlanmalıdır. Üniversite takip sisteminin kurulması, ek puan verilmesi ve üst düzey meslek gruplarında işe alımda bu bireylere öncelik/fırsat tanınmalıdır. Genel olarak danışmanlık ve teşvik mekanizmalarının kurulması önerilebilir.
Rapor Özeti ve Sonuç
Bu çalıştay sonucunda ortaya çıkan tablo; İki Kere Özel (2e) bireylerin, eğitim sistemimizin “en az tanınan” ve “potansiyeli en çok harcanan” grubu olduğunu göstermektedir. Bu öğrenciler, bir yanda deha düzeyindeki yetenekleri, diğer yanda ise öğrenme güçlüğü veya nöroçeşitlilikten kaynaklanan engelleriyle iki uç arasında sıkışmış durumdadırlar. İki kere özel öğrencilerin tanınması, sadece bir eğitim meselesi değil, aynı zamanda bir insan kaynağı yönetimi meselesidir. Mevcut eşik değerlerin esnetilmesi ve kurumsal iş birliklerinin artırılması, bu öğrencilerin topluma kazandırılması için hayati önem taşımaktadır.
Temel Çıkarımlar:
Bütüncül Yaklaşım Şart: Tanılama süreci sadece IQ puanına değil, öğrencinin profilini bir bütün olarak gören (dinamik değerlendirme, portfolyo, gözlem) mekanizmalara evrilmelidir.
Esneklik Gerekliliği: %20’lik öğrenci gönderme kotası ve sabit eşik puan uygulamaları, bu öğrencilerin “maskeleme” özelliği nedeniyle sistem dışı kalmasına yol açmakta; bu durum acil bir mevzuat değişikliği gerektirmektedir.
Eğitimci Rolü: Öğretmenlerin bu çocukları “tembel” veya “isteksiz” olarak etiketlemesinin önüne geçecek vaka analizli eğitimler modüler hale getirilmelidir.
Sonuç ve Stratejik Yol Haritası
İki Kere Özel öğrencilerin potansiyellerini toplumsal bir değere dönüştürmek amacıyla şu adımların atılması önerilebilir:
- Mevzuat ve Sistem: BİLSEM, RAM ve e-Okul sistemlerinin birbiriyle konuşabildiği, 2e tanılı öğrenciler için özel bir “takip modülü” oluşturulmalıdır. Eşik puanlarda sağlanacak esneklik, bu çocukların özel eğitim desteğine erişimini yasal güvenceye alacaktır.
- Müfredat ve Pedagoji: Sadece akademik başarıya odaklanan değil, duyusal ve sosyal gelişimi (ergoterapi, mentörlük) merkeze alan bireyselleştirilmiş eğitim planları (BEP) standart hale getirilmelidir.
- Sürdürülebilir Kariyer: Bu bireylerin üniversite ve istihdam süreçlerinde, sahip oldukları “sıra dışı düşünme” becerilerinden faydalanılmasını sağlayacak teşvik mekanizmaları (ek puan, yetenek bazlı işe alım vb.) hayata geçirilmelidir.
Sonuç olarak; İki kere özel bireyler, doğru destekle dünyanın en yaratıcı mucitleri, sanatçıları ve bilim insanları olma potansiyeline sahiptir. Onları görmezden gelmek, sadece bireysel bir kayıp değil, toplumsal bir beyin göçü ve potansiyel kaybıdır.
